Trong nhịp sống hối hả của thế kỷ 21, khi những tòa nhà cao tầng dần thay thế mái đình xưa và công nghệ số len lỏi vào từng ngóc ngách đời sống, có một giá trị vẫn âm thầm chảy như mạch ngầm bền bỉ: đó chính là di sản văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, di sản không thể tự thân tồn tại nếu thiếu đi bàn tay, khối óc và tâm huyết của con người. Những nghệ nhân dân gian – những người được ví như “báu vật nhân văn sống” – chính là những trụ cột vững chãi nhất, đang ngày đêm canh giữ, bảo tồn và làm sống dậy những giá trị truyền thống giữa lòng xã hội hiện đại.

Nghệ nhân – Những “trụ cột” bền bỉ kết nối quá khứ và tương lai

Trong dòng chảy phát triển của đời sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa có thể biến đổi hoặc mai một theo thời gian. Thế nhưng, vai trò của các nghệ nhân vẫn giữ một vị trí không thể thay thế. Dù tuổi đã cao, họ vẫn là những người nắm giữ bí quyết, kỹ năng và linh hồn của di sản. Họ không chỉ là người thực hành mà còn là sợi dây kết nối vô hình nhưng bền chặt giữa các thế hệ, mở lối để di sản văn hóa tiếp tục hiện diện và lan tỏa trong đời sống đương đại.

Thực tế tại Quảng Ninh, chúng ta có thể cảm nhận rõ điều này qua các hội làng truyền thống. Tại Hội làng Bằng Cả (xã Quảng La) năm 2026, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước những điệu hát cổ truyền và nghệ thuật thêu tay thổ cẩm tinh xảo của người Dao Thanh Y. Để có được những màn trình diễn làm say đắm lòng người ấy, đóng góp của các nghệ nhân là vô cùng lớn lao. Họ là những người đã gìn giữ từng đường kim mũi chỉ, từng lời ca tiếng hát từ thời cha ông để truyền lại cho con cháu hôm nay.

Giữ lửa nghề bằng đôi tay tài hoa và tâm huyết

Một trong những gương mặt tiêu biểu là nghệ nhân Trương Thị Quý (67 tuổi, xã Quảng La). Bà không chỉ am hiểu tường tận về hát giao duyên, thêu thổ cẩm mà còn là bậc thầy trong việc may trang phục truyền thống của người Dao Thanh Y. Với bà Quý, việc giữ nghề không chỉ là trách nhiệm mà còn là tình yêu máu thịt. Bà đã chủ động mở lớp, “cầm tay chỉ việc” cho lớp trẻ trong bản, giúp họ hiểu và yêu hơn bản sắc của dân tộc mình. Nhờ sự tận tâm đó, nghề truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn gắn liền với du lịch cộng đồng, tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho địa phương.

Lan tỏa di sản qua tiếng hát và con chữ

Tại huyện đảo Vân Đồn, nghệ nhân Tô Thị Tạ (72 tuổi) lại chọn một cách tiếp cận khác để giữ gìn hồn cốt dân tộc Sán Dìu. Bà dành nhiều năm sưu tầm các làn điệu Soọng cô, đồng thời miệt mài dạy chữ và truyền dạy kỹ thuật hát cho thế hệ kế cận. Từ những không gian sinh hoạt nhỏ lẻ, Soọng cô đã bước ra các câu lạc bộ, lễ hội lớn, trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc. Qua đó, di sản không còn là những tư liệu nằm im trên giấy mà đã thực sự sống động, góp phần tạo nên dấu ấn riêng biệt cho du lịch địa phương.

Mỗi nghệ nhân là một “kho tri thức sống” của cộng đồng

Nếu ở đồng bằng, nghệ nhân giữ di sản bằng sự linh hoạt và kết nối, thì ở vùng miền núi phía Bắc, họ còn gánh vác vai trò sâu sắc hơn: lưu giữ tri thức dân gian. Nghệ nhân ưu tú Lương Thiêm Phú (87 tuổi, Bình Liêu) là một minh chứng sống động. Ông không chỉ là bậc thầy về hát Then, đàn Tính mà còn có khả năng tự chế tác nhạc cụ, am hiểu sâu sắc về kỹ thuật âm thanh và ý nghĩa tâm linh của nghệ thuật truyền thống người Tày. Đối với ông, di sản không tách rời hệ thống tri thức gắn liền với đời sống sản xuất và tâm linh của cộng đồng. Điều này khẳng định rằng, mỗi nghệ nhân chính là một thư viện sống, giúp di sản được bảo tồn một cách trọn vẹn nhất cả về hình thức lẫn nội hàm.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến những nghệ nhân đang âm thầm cống hiến ở khắp các vùng miền như: nghệ nhân Then Vi Thị Mè, Nông Thị Hang; nghệ nhân hát nhà tơ Lê Thị Lộc; hay nghệ nhân hát đúm Phạm Thị Quyết... Toàn tỉnh Quảng Ninh hiện có hơn 73 nghệ nhân dân gian cùng hàng trăm người tâm huyết vẫn đang bền bỉ “đánh thức” di sản mỗi ngày. Họ chính là hạt nhân tại các câu lạc bộ văn hóa, là người truyền lửa tại các lớp học thực hành và là linh hồn của các lễ hội truyền thống.

Đưa di sản thoát khỏi trạng thái “tĩnh” để phát triển bền vững

Vai trò của nghệ nhân càng trở nên rõ nét khi chúng ta đặt di sản trong mối tương quan với phát triển kinh tế - xã hội. Nếu thiếu đi các nghệ nhân, nhiều giá trị văn hóa dễ trở thành “di sản tĩnh” – tức là chỉ tồn tại trong các bảo tàng, tư liệu hoặc những dịp biểu diễn ngắn ngủi mang tính hình thức. Ngược lại, khi có sự hiện diện của nghệ nhân, di sản có người thực hành, có người truyền dạy và truyền cảm hứng mạnh mẽ.

Sự hiện diện của các nghệ nhân giúp các hoạt động văn hóa duy trì được tính liên tục và chiều sâu. Tại Vân Đồn hay Bình Liêu, họ đang giữ vai trò chủ chốt trong việc biến văn hóa thành sản phẩm du lịch đặc sắc. Khi du khách được trực tiếp xem nghệ nhân thêu áo, nghe họ kể chuyện về các làn điệu cổ, văn hóa không chỉ được nhìn thấy mà còn được cảm nhận bằng cả trái tim. Đây chính là lợi thế cạnh tranh của các địa phương trong việc xây dựng thương hiệu du lịch văn hóa bền vững.

Lời kết: Cần một cơ chế tiếp sức để “tre già măng mọc”

Để văn hóa cơ sở phát triển bền vững, việc tạo điều kiện cho các nghệ nhân phát huy vai trò là điều vô cùng cấp thiết. Chúng ta cần có thêm nhiều không gian thực hành di sản, đưa văn hóa truyền thống vào trường học một cách bài bản và có chính sách đãi ngộ xứng đáng cho những người đang giữ hồn dân tộc. Khi có sự hỗ trợ từ chính quyền và sự hưởng ứng của cộng đồng, lớp kế cận sẽ tự tin tiếp bước, giúp mạch nguồn di sản không bao giờ đứt đoạn.

Bạn có muốn trực tiếp trải nghiệm những giá trị văn hóa độc đáo này? Hãy lên kế hoạch ghé thăm các làng bản văn hóa tại Quảng Ninh trong mùa lễ hội tới để cùng các nghệ nhân hòa mình vào những giai điệu cổ truyền và chiêm ngưỡng những tác phẩm thủ công tinh xảo. Hãy cùng chúng tôi chung tay lan tỏa và bảo tồn những giá trị trân quý của dân tộc!