Trong bức tranh đa sắc của du lịch Quảng Ninh, nếu Vịnh Hạ Long là biểu tượng của kỳ quan thiên nhiên thì vùng cao biên giới với những giá trị văn hóa bản địa lại là 'viên ngọc thô' đang chờ được mài sáng. Trong đó, di sản hát then - đàn tính của người Tày không chỉ là niềm tự hào dân tộc mà còn mở ra hướng phát triển sản phẩm du lịch đặc thù, có chiều sâu và giàu bản sắc.

Hát then - đàn tính: 'Linh hồn' trong kho tàng văn hóa Tày Quảng Ninh

Quảng Ninh là vùng đất hội tụ đa dạng các giá trị văn hóa của cộng đồng Tày, Dao, Sán Chỉ. Trong hệ thống di sản này, hát then - đàn tính được xem là tinh hoa tiêu biểu, kết tinh đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và tri thức dân gian của người Tày tại các huyện như Bình Liêu, Tiên Yên, Ba Chẽ.

Then không chỉ là một loại hình diễn xướng dân gian đơn thuần mà còn là một hệ thống tri thức tổng hợp. Nó kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc, lời ca, nghi lễ và thế giới quan nhân sinh sâu sắc. Chính sự tích hợp đa chiều này khiến nghệ thuật hát then trở thành một loại hình di sản có khả năng chuyển hóa mạnh mẽ thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù, mang lại giá trị cảm xúc cao cho du khách.

Những năm gần đây, việc đưa trình diễn then lên các sân khấu lớn đã bước đầu tạo dấu ấn trong công tác bảo tồn. Tuy nhiên, để then thực sự trở thành một 'thế mạnh' cạnh tranh trên bản đồ du lịch, chúng ta cần một cách tiếp cận bài bản hơn, vượt ra khỏi khuôn khổ của những buổi biểu diễn mang tính sự kiện đơn thuần.

Chuyển mình từ di sản văn hóa sang sản phẩm du lịch đặc thù

Theo PGS.TS. Phạm Hồng Long, chuyên gia đầu ngành về du lịch, văn hóa bản địa chính là nguồn tài nguyên cốt lõi tạo nên tính độc nhất cho thương hiệu điểm đến. Với du lịch Quảng Ninh, nếu khai thác đúng hướng, hát then sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh không thể sao chép của các mô hình du lịch cộng đồng.

Khai thác chiều sâu trải nghiệm thay vì trình diễn đơn thuần

Không giống các loại hình du lịch đại trà, du lịch văn hóa hướng đến nhóm khách có nhu cầu tìm hiểu bản sắc và giá trị tinh thần. Đây là phân khúc khách có mức chi tiêu cao và xu hướng lưu trú dài ngày. Để chạm đến cảm xúc của họ, việc khai thác then cần chuyển dịch theo các cấp độ sau:

• Biểu diễn trong không gian nguyên bản: Thay vì sân khấu hóa hiện đại, hãy đưa then về với nhà sàn, bên bếp lửa hoặc trong các lễ hội truyền thống như Lồng Tồng. Không gian này giúp giữ được tính chân thực (Authenticity) - yếu tố sống còn của du lịch di sản.
• Phát triển tour trải nghiệm thực tế: Xây dựng các chương trình như 'Một ngày làm nghệ nhân Tày'. Tại đây, du khách không chỉ xem mà còn được học cách gảy đàn tính, học những câu hát then cổ và tìm hiểu về ý nghĩa của các bộ trang phục truyền thống.
• Tích hợp vào hệ sinh thái địa phương: Đưa tiếng hát then vào các homestay, tour làng bản. Khi đó, hát then không còn là một 'tiết mục' mà trở thành một phần hơi thở của đời sống du lịch, khiến du khách cảm thấy mình thực sự thuộc về vùng đất đó.

Kết nối đa giá trị trong hệ sinh thái du lịch

Trình diễn then không nên đứng độc lập mà cần được đặt trong tổng thể hệ sinh thái du lịch địa phương. Một hành trình hoàn hảo có thể là sự kết hợp giữa: Du lịch sinh thái (trekking thác nước, rừng hồi, rừng sở) - Văn hóa lễ hội - Trải nghiệm ẩm thực và kết thúc bằng đêm diễn then bên lửa trại.

Chuỗi trải nghiệm này không chỉ giúp kéo dài thời gian lưu trú mà còn tăng mức chi tiêu của du khách. Đặc biệt, việc gắn then với các sự kiện như lễ cơm mới, chợ phiên sẽ góp phần tạo ra chu trình trải nghiệm bốn mùa, giúp du lịch vùng cao Quảng Ninh giảm bớt sự phụ thuộc vào tính mùa vụ.

Thách thức và bài toán bảo tồn nguyên bản

Dù có tiềm năng cực lớn, nhưng hành trình đưa hát then - đàn tính thành điểm nhấn du lịch vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Nguy cơ lớn nhất chính là sự 'thương mại hóa thô ráp' hoặc sân khấu hóa quá mức làm mất đi linh hồn của di sản. Tình trạng 'diễn cho có' hoặc thay đổi lời ca, giai điệu để chiều lòng thị hiếu khách hàng có thể dẫn đến việc đánh mất bản sắc trong dài hạn.

Bên cạnh đó, số lượng nghệ nhân am hiểu sâu về then cổ đang ngày càng ít đi, trong khi đội ngũ làm du lịch địa phương lại thiếu kiến thức chuyên môn về bảo tồn văn hóa. Đây là một lỗ hổng cần được lấp đầy bằng các chương trình đào tạo và truyền dạy bài bản.

Lời khuyên chiến lược để phát triển bền vững

Để hát then - đàn tính thực sự trở thành đòn bẩy cho du lịch, các đơn vị quản lý và doanh nghiệp lữ hành cần lưu ý các điểm sau:

• Ưu tiên cộng đồng làm chủ thể: Người dân bản địa phải là người trực tiếp thực hành và hưởng lợi từ di sản. Chỉ khi cộng đồng tự hào về văn hóa của mình, họ mới có thể truyền tải thông điệp đó một cách chân thực nhất đến du khách.
• Chuẩn hóa chất lượng sản phẩm: Cần xây dựng kịch bản trình diễn chuyên nghiệp nhưng vẫn giữ đúng quy tắc văn hóa. Âm thanh, ánh sáng tại các điểm diễn du lịch cộng đồng cần được đầu tư tinh tế, hài hòa với thiên nhiên.
• Đẩy mạnh truyền thông số: Sử dụng các nền tảng mạng xã hội để quảng bá vẻ đẹp của tiếng đàn tính, lời hát then thông qua các video chất lượng cao, kể những câu chuyện cảm động về đời sống của người Tày.

Trong xu hướng du lịch hiện đại, nơi con người tìm về những giá trị nguyên sơ và chân thực, di sản hát then - đàn tính của người Tày Quảng Ninh chính là 'vũ khí' sắc bén. Khi tiếng đàn tính vang lên giữa đại ngàn, đó không chỉ là âm nhạc, mà là lời mời gọi hấp dẫn nhất đưa du khách đến với một Quảng Ninh giàu bản sắc và đầy cảm xúc.